Maya Watanabe

Liminal

16 mei - 6 sep 2020

In het najaar van 2019 werd in het entreegebied van het museum voor moderne kunst van Lima op een monumentaal scherm de videofilm Liminal van de Peruaanse kunstenaar Maya Watanabe (Lima, 1983) getoond. Gebiologeerd keken de bezoekers hoe de camera bijna aarzelend een stuk grond aftast: rulle aarde, rotsen, wortels – een continu ballet van sterk ingezoomde, afwisselend in- en out-of-focus beelden. Op een gegeven moment raken je ogen gewend aan die abstract ogende, extreme close-ups, tot zich in de periferie een rood-witte liniaal aftekent en de camera even later stilhoudt bij fragmenten van beenderen, tanden, kledingstukken…

Maya Watanabes video Liminal uit 2019 is het resultaat van wat je zou kunnen noemen 'embedded' kunstenaarschap. Haar films en installaties zijn geworteld in de historische en politieke werkelijkheid van Peru. Met Liminal zoomt zij letterlijk in op een nationaal trauma. Tijdens de twintigjarige burgeroorlog in Peru (1980-2000) maakte Sendero Luminoso (Lichtend Pad), een gewapende maoïstische groep en een van de meest meedogenloze guerrillabewegingen van Latijns-Amerika, zich schuldig aan grove mensenrechtenschendingen onder de boerenbevolking in de hooglanden. Ook in de grote steden zaaiden zij terreur met moorden, aanslagen en ontvoeringen in een poging de corrupte militaire regering omver te werpen, die op haar beurt geweld tegen de eigen bevolking ook niet schuwde. Watanabe kreeg de gelegenheid zich aan te sluiten bij het onderzoek dat door het Directorate of the Search for Missing Persons en het forensisch team van de Peruaanse overheid werd verricht naar twee massagraven uit 1984, in Ayacucho en Huánuco. In het ene massagraf liggen de slachtoffers van Lichtend Pad, in het andere de mensen die door de militairen waren omgebracht, meestal leden van Lichtend Pad.

Watanabes kunstwerk is een moedige balanceeract binnen een kwestie die de Peruanen nog dagelijks in de greep heeft: de 20.000 verdwijningen tijdens de burgeroorlog, 'de periode van het geweld'. In de hooglanden liggen honderden nog niet in kaart gebrachte massagraven, die nu pas door de overheid onderzocht worden, vaak in aanwezigheid van de familieleden van de vermiste personen. De titel Liminal verwijst naar de 'tussenstaat' van rouw en onzekerheid waarin de families van de verdwenen personen zich na al die jaren nog steeds bevinden. Een situatie die ook van toepassing is op de ambigue staat tussen 'vermist zijn' en identificatie van de slachtoffers in de massagraven. Met Liminal probeert Watanabe bij te dragen aan de verwerking van het nationale trauma op een manier die wellicht alleen kunst kan doen: niet via de politiek of journalistiek, maar door een sensitieve beeldende uitspraak. Bijzondere precair is dat zij daarbij geen partij kiest. Naast het massagraf van de vermoorde boeren filmt zij immers ook het massagraf van de omgebrachte guerrillero's. Zij stelt met de video de vraag hoe je het onvoorstelbare, immense geweld uit het recente verleden kunt representeren. En hoe je daarover een ethisch en eerlijk standpunt kunt innemen. Watanabe: 'Dit werk gaat over het heden, over de geesten van het heden. Heen en weer bewegend tussen focus en onscherpte, tussen het zichtbare en het versluierde, probeert Liminal de wreedaardigheid zonder verzachting of coulance te tonen.'

Liminal werd geproduceerd met ondersteuning van de Han Nefkens Foundation en het Mondriaan Fonds en is deze zomer te zien in de projectruimte WOOL van De Pont, in een speciaal door de kunstenaar ontworpen installatie. Liminal was eerder te zien in MALI, Lima, Casa Encendida, Madrid, en Rose Art Museum, Waltham (Mass.).